آیا کمک دولت و پیشبینیهای بودجهای برای صندوق های بازنشستگی کفایت میکند؟
در شرایطی که صندوقهای بازنشستگی برای ایفای تعهدات متکی به دولت هستند
لایحه بودجه سال ۹۸ به نسبت قانون بودجه سال ۹۷ برای صندوقهای بازنشستگی جذابتر است. اعلام خبر افزایش ۳.۵ برابری کمک دولت به صندوقهای بازنشستگی از زبان محمدباقر نوبخت، رییس سازمان برنامه و بودجه، شاهدی بر این مدعاست. پرسش اینجاست، در شرایطی که صندوقهای بازنشستگی کشوری، فولاد، نیروهای مسلح (لشکری) و صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، عشایر و روستاییان برای ایفای تعهدات متکی به دولت هستند و سازمان تامین اجتماعی منتظر دریافت مطالبات خود از نهاد دولت است، آیا کمک دولت و پیشبینیهای بودجهای کفایت میکند؟
یک کارشناس رفاه و تامیناجتماعی معتقد است سنت اتکای صندوقهای بازنشستگی به دولتها نمیتواند تا ابد ادامه پیدا کند. با این حال، او تاکید دارد: در مقطع فعلی که حقوقبگیران این صندوقها مشکلات معیشتی عدیدهای دارند، چاره دیگری نیست. به گفته وی، رفاه و آتیه جمعیت تحت پوشش این صندوقها به طور جدی درخطر است.
در مجموع دولت در لایحه بودجه سال آتی، ۶۹ هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان به منظور کمک به این چند صندوق اختصاص داده است. این در حالی است که دولت تاکنون بیش از ۱۶۰ هزار میلیارد تومان به کلیه صندوقهای بازنشستگی کشور بدهکار است. در عین حال اطلاعات تفکیکی و حسابرسی شدهای از میزان بدهی دولت به هر صندوق خاص مشخص نیست.
اما چگونه میتوان صندوقها را از اتکای محض به دولت نجات داد؟ اورنگ در این رابطه به قلمرو رفاه میگوید: «این حجم از بدهی یک شبه خلق نشده که بگوییم راهحل کوتاهمدتی برای خلاصی از آن وجود دارد. دولتها بر مبنای قوانینی که در ادوار مختلف مجلس تصویب شد به تدریج به صندوقها مقروض شدند که یا تعهداتشان را نپرداختند یا به میزان ناچیز پرداختند. به هر شکل امروز شاهد انباشت بدهی هستیم که با این وصف قابل پیشبینی و طبیعی هم بود، اما در حال حاضر اگر دولت یکبار برای همیشه اراده به خرج دهد و از یکسو داراییهای درآمدزا را در عوض بدهیها به صندوقها بپردازد و از سوی دیگر با ایجاد فرصتهای اشتغال، ورودیهای صندوقها را با هدف کاهش بحران منابع-مصارف افزایش دهد، در یک برنامه پنج ساله از میزان اتکای صندوقها به دولت کاسته خواهد شد. البته به شرطی که دولت بدهی جدیدی ایجاد نکند و یا تعهدات قانونی جدید برای صندوقها نتراشد.»
علی ربیعی وزیر پیشین تعاون، کار و رفاه اجتماعی نیز مانند اورنگ و بسیاری از کارشناسان بیمهای به طرح انتقاداتی از رویکرد غیرحمایتی دولتها به صندوقها پرداخته است. غیرحمایتی از این جهت که دولتها در قالب رد دیون، شرکتهای ورشکسته را به صندوقها واگذار کردند به این امید که آنها بتوانند طلب خود را زنده کنند.
ربیعی قبل از برکناری پیشنهاد داد: تنها پس از انجام محاسبات دقیق اکچوئری (مجموعه عوامل مخاطرهآمیز و عواملی که میزان ارزش پول پرداختی را در زمان مقرر تعیین و رقم بدهی را شفاف میکند)، باید از دولتها خواست که منابع درآمدزا را به همان میزان محاسبه شده در اختیار صندوقها بگذارند.
مطالبات صندوق بازنشستگان
هماکنون صندوق بازنشستگان کشوری یک میلیون و ۳۷۱ هزار نفر، فولاد یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر، نیروهای مسلح ۷۰۰ هزار نفر و صندوق روستاییان و عشایر نیز ۹۳ هزار نفر را تحت پوشش دارد. جمعا ۳ میلیون و ۳۶۴ هزار نفر تحت پوشش این صندوقها هستند یعنی حدود ۴۶ هزار نفر بیشتر از جمعیت مستمریبگیران اصلی سازمان تامیناجتماعی و به همین دلیل است که پایداری و توانمندی این صندوقها یک ضرورت است.
اگر هر کدام از این ۳ میلیون و ۳۶۴ هزار نفر، دستکم سه نفر دیگر را تحت تکفل داشته باشد، جمعا زندگی ۱۰ میلیون و ۹۲ هزار نفر از این صندوقها تامین میشود؛ رقمی نزدیک به تعداد بیمهشدگان اصلی سازمان تامیناجتماعی. از اینرو دولتها مکلف هستند که با حساسیت بیشتری مطالبات بازنشستگان این صندوقها را رصد و متناسب با آن سیاستگذاری کنند؛ مطالباتی که در تجمعات آنها بارها یادآوری شده است. به غیر از بازنشستگان صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، عشایر و روستاییان، بازنشستگان سه صندوق دیگر مکرر تجمعاتی را برگزار کردهاند.
گاهی بازنشستگان هرسه صندوق یک تجمع واحد برگزارمیکنند؛ چراکه خواسته مشترکی دارند: بهبود اوضاع معیشتی. یک نفر از نمایندگان بازنشستگان صندوق کشوری در یکی از همین تجمعات مقابل استانداری خراسان که سال گذشته برگزار شده بود به ایسنا گفت: «من با مدرک کارشناسی به عنوان معلم نمونه با تقدیرنامه و تشویقی و... در سال ۸۴ بازنشسته شدهام. با سه فرزند، نوه، عروس و داماد و با حقوق ماهانه یک میلیون و ۴۰۰ هزار تومان چگونه خانواده خود را اداره کنم؟»
سهم صندوقها از بودجه سال ۹۸
در شرایط فعلی صندوقها بهشدت نیازمند افزایش اعتبارات خود چه از ناحیه کمک دولت و چه از طرف تادیه بدهیها توسط دولت هستند که همه اینها البته در بودجه سنواتی آنها یک کاسه میشود و به تفکیک در قانون بودجه نمیآید. در کل بودجه صندوق بازنشستگی کشوری در سال ۹۸، ۴۰ هزار میلیارد تومان در نظر گرفته شده که نسبت به سال ۹۷ که ۳۰ هزار میلیارد تومان بود، ۳۴ درصد افزایش داشته است. ۱.۵ درصد کل بودجه وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی (۴۳ هزار میلیارد تومان) که معادل ۵۸۶ میلیارد تومان است، سهم صندوق بیمه اجتماعی روستاییان و عشایر برای سال ۹۸ است. بودجه این صندوق نسبت به سال ۹۷ تنها ۵ درصد افزایش یافته است. این در شرایطی است که بنا بر اعلام تورج سعیدی، عضو هیات مدیره صندوق بیمه اجتماعی روستاییان و عشایر، این صندوق در سال هزار و ۲۰۰ تا هزار و ۳۰۰ میلیارد تومان خسارت از بابت خشکسالی، سیل و تلف شدن دامبه بیمهشدگان خود میپردازد.
بودجه صندوق نیروهای مسلح در سال ۹۸، حدود ۲۶ هزار میلیارد تومان است که نسبت به سال ۹۷ که ۲۳ هزارمیلیارد تومان بود، ۲۷ درصد افزایش یافته است.
صندوق بازنشستگان فولاد ایران هم در بودجه سال ۹۷ ابتدا ۲ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان بودجه برایش تعیین شد که کمیسیون تلفیق بودجه ۵۰۰ میلیارد تومان دیگر به آن اضافه کرد. ۱۰۰ میلیارد تومان هم در قالب سود سهام صندوق بازنشستگی فولاد در شرکت دخانیات ایران برای پرداخت حقوق بازنشستگان اختصاص یافت که در مجموع این بودجه به ۳ هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان رسید.
برای سال ۹۸، ۳ هزار میلیارد تومان بودجه برای بازنشستگان فولاد کنار گذاشته شد و ۱۰۰ میلیارد تومان دیگر هم ذیل عنوان سود سهام شرکت دخانیات توسط کمیسیون تلفیق به سهم صندوق فولاد اضافه شد تا مثلا مدیران صندوق یک سال دیگر خیالشان برای جلب رضایت بازنشستگان در انتهای ماه که وقت پرداخت حقوقشان است، آسوده باشد. بودجه اختصاص داده شده به صندوق فولاد در سال ۹۸ در حالی برابر با بودجه سال قبل است که سال آینده قطعا به تعداد بازنشستگان این صندوق اضافه و از سویی با اعمال افزایش حقوق بازنشستگان که حداقل میتواند ۲۰ درصد باشد، به تعهدات صندوق نیز افزوده خواهد شد.
صندوق تامیناجتماعی نیروهای مسلح هم که سال ۹۷، ۲۳ هزار میلیارد تومان بودجه دریافت کرده برای سال آینده ۲۹ هزار و ۶۰۰ میلیارد تومان بودجه میگیرد؛ یعنی افزایشی حدود ۲۷ درصدی.
حرف آخر
همانطور که از این اعداد بر میآید این بودجهها حداقلی است و قطعا رضایت بازنشستگان را جلب نمیکند. عباس اورنگ، کارشناس تامیناجتماعی، در این مورد میگوید: «بودجه صندوقهای رفاهی گرچه افزایش یافته، اما کفاف معیشت بازنشستگان را نمیدهد. دولت باید ضمن متعهد بودن به تادیه بدهیها، کمکهای خود را به صندوقها افزایش دهد. این در شرایطی است که دولت تنها ۵۰ هزار میلیارد تومان برای تادیه بدهیهای خود به صندوقهای کشوری، لشکری و تامیناجتماعی در نظرگرفته است.»
وی میافزاید: «این پرداختها در صورتی به سرانجام خواهد رسید که حتما پروژهها و شرکتهای جذاب برای رد دیون واگذار شود. راهکاری که پیشنهاد میشود عمل به تعهدات است. اگر دولت به همان تعهدات خود در قبال صندوقها عمل کند و بار مالی جدید برای آنها ایجاد نکند، خود یک گام مثبت است.»
بدون تردید دولت در سالهای آینده برای صندوقهای مقروض به بازنشستگان و طلبکار از خود، شقالقمر نخواهد کرد، اما به قول اورنگ تنها وفاداری به اجرای تعهدات و برنامه درازمدت مهم است که در شرایط فعلی به نظر نمیرسد دولت چندان قادر به انجام تعهدات و پیریزی یک برنامه طولانیمدت باشد.