از دانشگاه تا بازار کار؛ نقش طرح کارورزی در اشتغال
اصلاح نظام آموزش عالی و ضرورت اجرای کوتاهمدت طرحهای اشتغال
گفته میشود طرح کارورزی پیشتر به صورت آزمایشی در برخی استانهای کشور اجرا شده و از سوی دیگر این طرح دارای تجربههای جهانی نیز است. نتایج اجرای این طرح در استانهایی که اجرا شد چه بود؟
این طرح در چند استان به صورت پایلوت اجرا شد و نتایج نشان میدهد که طرح اثرگذاری است و حدود 70 درصد کسانی که دوره کارورزی را گذراندند در همان واحدها مشغول به کار شده و با قرارداد کاری استخدام شدهاند. در کشورهای دیگر نیز، چه با اقتصاد آزاد و چه با اقتصاد رفاهی، ابزارهای مربوط به سیاستهای فعال بازار کار مشاهده میشود که کارورزی از جمله این ابزارها است. در کشورهایی مانند آمریکا، ایتالیا و کرواسی، بهویژه در دورههای رکود و پس از رکود این ابزارها دیده میشود. برای مثال در کشوری مانند یونان که دوره بحران اقتصادی را طی کرده، دولت به بنگاهها کمک میکند تا هزینه اشتغال کاهش یابد و نیروی کار را جذب کنند. در ایران نیز، مشوقهای بیمهای کارفرمایی که مجلس در چارچوب برنامه ششم توسعه تصویب کرده از جمله این ابزارها است. ارزیابیها نشان میدهد فارغالتحصیلان دانشگاهی دارای مهارت لازم برای ورود به بازار کار نیستند و دوره کارورزی و مشوق بیمهای کارفرمایی موجب میشود انگیزههای لازم برای این امر محقق شود. این ابزارها در اکثر کشورها به صورت سیاستهای فعال بازار کار مطرح است، اما متاسفانه در ایران ناآگاهی در مورد آن وجود دارد و در اکثر مواقع خلط مبحث میشود.
بودجهای که برای اجرای این مشوقها در نظر گرفته شده به چه صورت است و آیا منجر به افزایش دیون دولت به سازمان تامیناجتماعی نمیشود؟
یکی از تفاوتهای طرح کارورزی با طرحها و مشوقهای بیمهای پیشین در همین نکته است. کارورزی که استخدام و بیمه میشود دارای کد بیمه شده است و سازمان تامیناجتماعی او را به عنوان شغل اولی بیمه میکند. زمانی که این اتفاق افتاد، پول بیمه به صورت نقد به سازمان تامیناجتماعی داده میشود. آنچه در زمانهای گذشته در مورد بیمهشدههای دیگر که موجب دیون دولت شد اتفاق افتاد، مشمول بحث معافیت بیمهای بود. اما در بحث کارورزی، بودجه این کار، تامین اعتبار شده، در اختیار وزارت کار قرار میگیرد و وزارت کار این مبلغ را به سازمان تامیناجتماعی میپردازد. بنابراین در این طرح، آنچه وجود دارد، معافیت بیمهای نیست بلکه مشوق بیمهای کارفرمایی است که بودجه آن مصوب شده و از قبل در اختیار وزارت کار قرار میگیرد تا به سازمان تامیناجتماعی پرداخت شود.
در سال 1394 بحث طرح تکاپو توسط وزارت کار مطرح شد و پس از گذشت مدتی از طرح آن، شاهد بیشترین نرخ بیکاری در دهه 90 بودیم، چه ضمانت اجرایی وجود دارد که طرح کارورزی به سرنوشت مشابهی با طرح تکاپو دچار نشود؟
وقتی در مورد سیاستهای اشتغال صحبت میشود با طرف عرضه نیروی کار (آموزش مهارتی و تخصصی)، طرف تقاضای نیروی کار (اقتصاد کلان و کسبوکار) و نهادها و قوانین دخیل در امر اشتغال روبهرو هستیم. آنچه در طرح تکاپو مطرح بود در حوزه تقاضای نیروی کار بود که به صورت آزمایشی اجرا شد و دولت یک ریال بابت آن هزینه نکرد. دولت یازدهم یک اقتصاد دارای رشد منفی را تحویل گرفت. در این وضعیت نمیتوان به صورت آنی شغل ایجاد کرد بلکه هدف اولیه دولت، کنترل تورم و ورود به دوره رشد اقتصادی بود. به همین خاطر در دولت یازدهم منابع چندانی به امر اشتغال تخصیص پیدا نکرد. بنابراین منابعی برای طرح تکاپو هزینه نشد و این طرح در اساس اجرا نشد چه برسد به اینکه مدعی شکست آن شویم. فقط برای اینکه الگوی آن شکل بگیرد در استانهایی مانند خراسان رضوی، سمنان، کردستان و ... به صورت آزمایشی اجرا شد. مثلا در حوزه پوشاک، چند هفته گذشته دهها میلیون دلار قرار داد بسته و سرمایهگذاری خارجی در این حوزه انجام شد که همه این تحولات حاصل طرح تکاپو است. تولید پوشاکی که قبلا در کشورهایی مانند چین و هند انجام میشد، به دلیل نزدیکی کشور ما به بازارهای هدف و ارزان بودن لجستیک، امکان ویژهای را در اختیار سرمایهگذاران خارجی قرار میدهد.
فردی که به عنوان کارورز مشغول به کار میشود و احتمال دارد وارد بازار کار شود، باید برای او فرصت شغلی و جایگاه تعریف شدهای در بازار کار وجود داشته باشد. در زمینه ایجاد فرصتهای شغلی چه سیاستهایی در وزارت کار وجود دارد؟
وزارت کار در قالب طرح تکاپو و در رشتههای پوشاک، آیتی و ... فرصت شغلی ایجاد میکند و بر اساس برنامه ششم، دولت متعهد است در سال 1396، 950 هزار فرصت شغلی ایجاد کند. باید دید چه رشتههایی بیشترین ظرفیت ایجاد ارزش اقتصادی و اشتغال را دارند تا در اولویت قرار گیرند. این امری است که در برنامه اشتغال فراگیر بر آن تأکید شده است. مثلا در بخش صنعت، پوشاک، پتروشیمی، صنعت تامین خودرو، مبلمان، کفش و .... همچنین در بخش خدمات، آیتی، گردشگری و .... دارای اولویت هستند. اما پس از ایجاد فرصت شغلی، برای اینکه این فرصت شغلی برای افراد تبدیل به شغل شود، نیاز است دوره کارورزی گذرانده شود. به همین منظور هزینه اشتغال برای کارفرما کاهش مییابد تا راحتتر افراد را جذب کنند.
یکی از نگرانیهای برخی فعالان کارگری و منتقدان طرح کارورزی، کاهش امنیت شغلی کارگران در واحدهایی است که کارورزان را به خدمت میگیرند. چه تدابیری برای جلوگیری از این مسئله در نظر گرفته شده است؟
از روز اول که طرح کارورزی مطرح شد، مسئله امنیت شغلی همواره یکی از نگرانیهای اصلی دستاندرکاران این طرح بود. به همین دلیل باید شرایطی گذاشته شود تا اثبات شود که کارفرما از این طرح سوءاستفاده و زمینه تهدید امنیت شغلی شاغلان را فراهم نمیکند. به عنوان مثال، کارگاهی که از کارورز استفاده میکند، اگر تعداد کارگرانش کاهش پیدا کند، از طرح کارورزی خارج میشود و نمیتواند از مشوقهای در نظر گرفته شده استفاده کند. همچنین سیستم ثبت داده وجود دارد و چندین مرحله کنترل و نظارت از سوی بازرسان وزارت کار، تامیناجتماعی و سازمان فنی و حرفهای اعمال میشود که میتواند جلوی هرگونه سوءاستفاده را بگیرد. بنابراین دغدغه کاهش امنیت شغلی، از دغدغههای بدیهی است که از روز اول مطرح بود و سازوکار آن نیز طراحی شد.
با قواعد موجود در بازار کار و به دلیل اینکه فرصتهای شغلی خوبی ایجاد نشده و فرصتهای شغلی ایجاد شده از جنس اشتغال کمارزش بوده، وضعیتی به وجود آمده است که افراد تحصیلکرده را مجبور کرده کارهای یک دلار در ساعت را انجام دهند، در حالی که طرحهایی مانند کارورزی، با آموزشهایی که به افراد میدهد، آنها را وارد مشاغل باکیفیتتر میکند.
از سوی دیگر، طرح کارورزی میتواند منجر به این شود نیروی کار غیررسمی که قبلا کار میکرده، برای برخورداری کارفرما از مشوق بیمهای، به صورت رسمی استخدام شود. این فرایند، اشتغال غیررسمی را به اشتغال رسمی تبدیل میکند و یک پیشرفت در بازار کار محسوب میشود.
اگر هزینه استخدام نیروی کار آنقدر بالا باشد که کارفرما متحمل هزینه زیادی شود، کارفرما از ابتدا کارگر را استخدام نمیکند. بنابراین لازم است این هزینه کاهش یابد و مشوقهایی که در طرح کارورزی در نظر گرفته شده این هزینهها را کاهش میدهد.نظر شما در این باره چیست؟
یکی از مشوقهای دیگری که در این طرح در نظر گرفته شده مربوط به هزینه ثبتنام در دفاتر کاریابی است. کسانی که در دفاتر کاریابی ثبتنام میکنند معمولا 18 هزار تومان پرداخت میکنند. اما به این دفاتر اعلام شده اگر فردی با شرایط کارورز مراجعه کرد از آنها هزینهای دریافت نشود. همچنین اگر کارورزی در مدتی کمتر از شش ماه یعنی طی دوره کامل کارورزی توسط کارفرما استخدام شود، مشوقهای دیگری در اختیار کارفرما قرار میگیرد که موجب میشود انگیزه استخدام کارورز توسط کارفرما افزایش یابد. برای برخی استانها که دارای نرخ بیکاری بیشتری هستند، این مشوقها بیشتر خواهد بود که در برنامههای آتی در نظر گرفته خواهد شد.
طی سالهای اخیر با پولی شدن بیشتر آموزشهای دانشگاهی، خانوادهها هزینه زیادی را صرف آموزش فرزندان خود میکنند. آیا طرح کارورزی موجب کاهش انگیزه افراد برای ورود به دانشگاه نمیشود؟
ارزیابیهای میدانی و آماری نشان میدهد آموزشهای رسمی کفایت لازم را برای ورود به بازار کار ندارند. آنچه مربوط به ضعف ساختار آموزشی میشود کاملا صحیح است و این ساختار لازم است تغییر کند. اما این تغییرات مربوط به نسل آینده میشود در حالی که اگر بخواهیم در کوتاهمدت و به طور ضربتی اشتغال را سروسامان داده و پیوند مناسبی میان فارغالتحصیلان غیرماهر و بازار کار ایجاد کنیم، نیازمند ابزارهایی مانند طرح کارورزی هستیم. بنابراین مداخله فوری وزارت کار در امر اشتغال را باید بپذیریم. اما در زمینه اصلاح آموزش سه برنامه کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت با وزارت آموزش عالی توافق شده است. طی این برنامهها قرار شد عناوین و محتوای رشتههای مختلف بر اساس نیاز هر منطقه و در سطح ملی اصلاح شود و در اختیار وزارت آموزش عالی قرار گیرد تا نیازهای هر منطقه در امر آموزش بر اساس نیاز بازار کار طراحی شود. در میانمدت، اثر بخشی آموزش پیگیری شود و اینکه فرد فارغالتحصیل در چه جایی مشغول شده و پیشبینی شود چه رشتههایی نیاز است. در بلندمدت نیز اصلاح ساختار نظام آموزش عالی مدنظر است که نیازهای بازار کار در نظر گرفته شود. اما تا زمانی که برنامههای بلندمدت اجرا نشود، نمیتوان به جوان فارغالتحصیل گفت صبر کن تا برنامههای ما اجرا شود و نتیجه دهد بلکه همین الان باید به آنها کمک کرد تا وارد بازار کار شوند.
قانون کار، حقوقی را برای مهارتآموز در نظر گرفته است. یکی از انتقادهای مطرح در مورد طرح کارورزی این است که برای تحدید این حقوق، از عنوان جدید «کارورز» به جای «مهارتآموز» استفاده شده است تا حقوق مصرح در قانون کار برای او در نظر گرفته نشود. نظر شما چیست؟
اگر بخواهیم بر اساس قانون کار بحث کنیم، دولت و مجری قانون مجاز هستند در مواقع اضطراری اجرای بعضی از مفاد قانون کار را متوقف کند. قانون کار فعلی بیش از آن که قانون کار باشد، قانون کارگر است و حقوق زیادی را برای کارگران در نظر گرفته است. اما متاسفانه تصور میشود در مواقع اضطراری باید بیشتر به قانون کار قفل بزنیم در صورتی که باید گشایش بیشتری در این قانون ایجاد شود. منظور ازگشایش این است که نیروی کار راحتتر بتواند آموزش ببیند و استخدام شود. در بسیاری از رشتهها نیروی کار ماهر نیاز است، اما نیروی ماهر وجود ندارد. در ذیل طرح تکاپو، مدرسه کفش در مشهد تأسیس شد چون حدود 2 تا 3 هزار نفر نیروی کار ماهر در بخش صنعت کفش نیاز بود اما وجود نداشت. بنابراین مدرسه کفش ایجاد شد تا نیروی ماهری تربیت شود که یا کارآفرین میشود یا کارگر.