افول ببر آناتولی؛ رمزگشایی از سقوط اقتصادی و سیاسی ترکیه در دوران پساکودتا

تا همین اواخر، حاجی بویداک 56 ساله مرد محبوبی بود که یک ‌دو جین شرکت از جمله بویتاش و استیکبال که هر دو رقیب آیکیای سوئدی محسوب می‌شوند را اداره می‌کرد. سیاستمداران از او مشاوره می‌گرفتند و در زادگاهش، قیصریه در آناتولی مرکزی استادیوم فوتبالی به نامش ساخته شد. اما این دوران به پایان رسید. اگر رئیس‌جمهور ترکیه موفق شود، اثر بویداک از کشور محو می‌شود. بهار گذشته، پلیس او و دو تن از مدیران هولدینگ خانوادگی‌اش را بازداشت کرد و اموال و شرکت‌هایش مصادره شد. حتی نام استادیوم شهرش نیز تغییر یافت.

اردوغان به بویداک مشکوک بود که از حامیان فتح‌الله گولن، روحانی مسلمانی است که رئیس‌جمهور او را بانی کودتای شکست‌خورده 15 ژوئیه 2016 می‌داند. سرنوشت این تاجر نشان می‌دهد که ترکیه پس از وقایع تابستان گذشته چه مسیری را در پیش گرفته است و چگونه اردوغان در مسیر دیکتاتوری در کشورش پیش می‌رود. حدود 130 هزار تن از کارکنان دولت شغل خود را از دست دادند یا معلق شدند و 45 هزار نفر نیز دستگیر شدند. روند پاکسازی به سمت نخبگان اقتصادی نیز چرخید و تعدادی از سردمداران اقتصادی به خاطر ظن به مشارکت در پروژه براندازی به زندان افتادند.

این روند عواقبی هم داشت، معجزه اقتصادی ترکیه حالا وضع متضادی پیدا کرده: تولید ناخالص داخلی کشور که تحت رهبری اردوغان تا 9 درصد رشد کرده ‌بود، حالا شاهد سقوطی 1.8 درصدی در ربع سوم سال 2016 در مقایسه با همین مدت در سال 2015 بود. در ماه دسامبر،‌ بیکاری به 13 درصد رسید که بالاترین میزان در 7 سال گذشته است و لیره در مقایسه با دلار سقوطی تاریخی داشته ‌است که باعث شده شرکت‌هایی که به دلار بدهی دارند وضعی دشوار پیدا کنند.

وضعیت پیش‌آمده می‌تواند اردوغان را در موضعی دفاعی قرار دهد،‌ در 16 آوریل انتخاباتی پیش روست که با تغییر در قانون اساسی، اختیاراتی بیش از پیش به رئیس‌جمهور می‌دهد. در انتهای سال گذشته، نظرسنجی‌ها نشان می‌دادند که اردوغان به این آرزو می‌رسد، ‌اما حالا با وجود این رکود اقتصادی ، پیروزی آن‌قدرها هم محرز نیست. هرچه باشد، ‌میلیون‌ها ترک به خاطر برنامه‌های ملی‌گرایانه یا تمایلات اسلام‌گرایانه به اردوغان رأی ‌نداده‌اند، بلکه وعده رونق اوضاع آنان را به این کار ترغیب کرد. تحت لوای او،‌ طبقه متوسط آناتولیایی شکل گرفت که حالا نگران است دوباره استانداردهای زندگی‌اش سقوط کند. بر اساس یک نظرسنجی متاخر،‌ دوسوم ترک‌ها از وضع توسعه اقتصادی راضی نیستند. حتی در جاهایی مثل قیصریه که مدت‌ها سنگرهای حزب عدالت و توسعه بوده‌اند نیز امروز رئیس‌جمهور از انتقاد مصون نیست.

شهر ارواح

قیصریه،‌ زادگاه «ببرهای آناتولی»،‌ رهبران تجاری مسلمان و محافظه‌کاری است که در دوران اردوغان به ثروت فراوانی دست یافتند. شهری در مرکز آناتولی که کمابیش فاصله یکسانی از غرب با سواحل مدیترانه و از شرق با مرزهای ایران دارد و در سه دهه گذشته، جمعیتش از 500 هزار نفر به 1.4 میلیون نفر رسیده است. در سال 2004  این شهر می‌خواست نامش در کتاب گینس ثبت شود، برای داشتن رکورد ثبت 139 شرکت در یک روز.

حاجی بایدوک، یکی از همین افراد بود که بیش از 12 هزار کارمند در استخدام خود داشت و به بیش از 140 کشور کالا صادر می‌کرد و یکی از حامیان مالی حزب عدالت و توسعه بود و مانند بسیاری از اهالی قیصریه،‌ با گولن همدلی داشت و به نظر می‌رسد مقادیر قابل‌توجهی به جنبش او که در سراسر جهان، مدارس، شرکت‌های بیمه و رسانه‌هایی در اختیار دارد، کمک مالی کرده باشد.

حالا،‌ بسیاری از مغازه‌های قیصریه بسته و تابلوی «برای فروش» سر در آن‌ها آویخته شده است. به گفته یکی از مغازه‌داران، قیصریه پس از کودتا تبدیل به شهر ارواح شده است. در دسامبر، افراط‌گرایان کُرد به اتوبوسی نظامی حمله کردند و در مقابل ملی‌گرایان به دفاتر حزب دموکراتیک مردم که طرفدار کردهاست حمله کردند، بسیاری از طرفداران حزب دموکراتیک مردم مجبور به بستن مغازه‌هایشان در شهر شدند.

بی‌تفاوتی در رأس

اردوغان و گولن برای مدتی هم‌پیمان بودند، اما در 2013 مسیرشان از هم جدا شد. حالا دولت در پی طرفداران گولن است، حتی کسانی که معجزه اقتصادی کشور را رقم زدند. در ماه‌های اخیر اردوغان بیش از 800 شرکت را مصادره کرده است که ارزشی معادل 10 میلیارد دلار دارند. فقط در قیصریه، حدود 60 تاجر مانند بویداک به اتهام مشارکت در کودتا یا تروریسم دستگیر شده‌اند. صادرات منطقه 4 درصد کاهش داشته و از هر 5 مغازه، دوتایشان حالا بسته است.

به نظر نمی‌رسد که اردوغان به این مسائل یا کلا آمارها اهمیتی بدهد. تازه، در سخنرانی‌هایش تصویری از ترکیه قدرتمندی می‌سازد که از اروپا رهایی یافته و بزودی قدرتی اقتصادی در سطح جهان می‌شود. اما حقیقت این است که کشور در مسیر سقوط اقتصادی است. سرکوب دولتی، فضای وحشت و بی‌اعتمادی را برساخته که اثر مخربی بر تجارت داشته است.

در «لِوِنت»، منطقه بانکی استانبول، ماشین‌های پلیس ضدترور در خیابان‌ها مستقرند و پوسترهای تبلیغاتی رفراندوم با عکس‌های اردوغان سردر ساختمان‌ها خودنمایی می‌کنند. مدیر ترک یکی از بانک‌های آمریکایی که نمی‌خواهد نامش فاش شود می‌گوید: «در ترکیه، کسی که از اردوغان انتقاد کند، در امان نیست». او زمانی طرفدار اردوغان و حزبش بوده و می‌گوید که او اقتصاد ترکیه را مدرن کرد، از جمله از بوروکراسی کاست و بازار را به روی بخش خصوصی گشود. سرمایه‌گذاران مالی، علاقه‌مند به سرمایه‌گذاری در ترکیه بودند. از سال 2003 تا 2014 حدود 400 میلیارد دلار در ترکیه سرمایه‌گذاری شد که بیش از 10 برابر 20 سال گذشته‌اش بود.

ریسک بالا

اما پس از کودتای نافرجام، دستگیری‌های گسترده مخالفین و مصادره شرکت‌ها،‌ ‌سرمایه‌گذاران ترسیدند. آژانس‌های رتبه‌بندی اعتباری «مودیز» و «استاندارد اند پورز» در سال گذشته رتبه ترکیه را به «خطرناک» تنزل دادند و سرمایه‌گذاری خارجی بیش از 40 درصد کاهش داشت. ریسک سرمایه‌گذاری در ترکیه حالا بسیار بالاست.

نرخ رشد بالای اقتصادی در سال‌های اخیر اساسا مدیون پروژه‌های زیرساختی اردوغان در ساخت بزرگراه، ‌بیمارستان و فرودگاه بوده ‌است. اما اکنون سرمایه خارجی ناکافی و رشد متوقف شده است. به علاوه، عدم ثبات سیاسی باعث کاهش درآمد گردشگری شده است. سال گذشته، تقریبا یک‌سوم از این درآمد کاسته شد و بسیاری از هتل‌ها در سواحل جنوب‌غربی کشور در معرض فروش قرار گرفتند. از تابستان گذشته، 600 مغازه از 2000 مغازه بازار بزرگ استانبول تعطیل شدند و 30 هواپیما از خدمات پروازی ایرلاین‌های ترک خارج شدند.

نتایج این وضعیت در زندگی روزمره قابل مشاهده است: شرکت‌ها مجبورند کارکنان خود را تعدیل کنند و از حقوق آن‌ها بکاهند. مردم پول کمتری دارند و مصرف داخلی که 60 درصد تولید ناخالص داخلی کشور بود، از سال گذشته کاهش یافته است. از ارزش لیر کاسته شده و تورم به 10 درصد رسیده است. رکود اقتصادی و تورم پایدار ترکیه را در لبه پرتگاه ورشکستگی قرار داده است.

پتانسیل بزرگ

ناظران نگرانند که ترکیه سایر کشورها را هم به ورطه سقوط بکشاند. این کشور مجموعا 270 میلیارد دلار بدهی به بانک‌های بین‌المللی در اسپانیا، فرانسه و آلمان و دیگر کشورها دارد. سقوط ترکیه می‌تواند به بحران مالی دیگری در اروپا منجر شود. حدود 7000 شرکت آلمانی در ترکیه فعالند و حجم مبادلات تجاری دو کشور در سال 2016، 37 میلیارد دلار بوده است. حالا بسیاری از این شرکت‌ها در مورد اوضاع بسیار نگرانند. برای مثال  فروش کامیون‌های فولکس‌واگن در سال گذشته یک‌سوم کمتر از سال پیش‌تر بود.

فهم جهت‌گیری امروز ترکیه برای صنایع بین‌المللی دشوار است. ترکیه با جمعیتی جوان و زیرساختی مدرن، پتانسیل بالایی برای اقتصادی موفق دارد، اما دیر یا زود شرکت‌های خارجی به دنبال جایی امن‌تر برای سرمایه‌گذاری خواهند بود. اردوغان این بحران را توطئه قدرت‌های بین‌المللی می‌داند، او می‌گوید هدف آن‌ها به زانو درآوردن ترکیه است. او جنگی کلامی با کشورهای اروپایی به راه انداخت و گفت که پس از رفراندوم قانون اساسی، انتخابات دیگری برگزار خواهد کرد تا نظر مردم درباره ورود به اتحادیه اروپا را بداند.

زندگی در دنیای خود

دیگر دارد آشکار می‌شود که هدف اردوغان این است که حواس مردم را از این قضیه پرت کند که برنامه‌ای برای مقابله با مشکلات اقتصادی که اکنون کشورش با آن‌ها دست‌به‌گریبان است، ندارد. از سوی دیگر، در استیصال در پی کسب سرمایه است. مالیات ویژه گازوییل و افزایش مالیات ارزش افزوده از راهکارهای جدید آنکارا است. متخصصان، ماه‌هاست که هشدار می‌دهند که بانک مرکزی ترکیه باید نرخ بهره را با سرعت بیشتری بالا ببرد تا از نزول لیره جلوگیری کند، اما اردوغان می‌ترسد که رشد اقتصادی به سبب این کار بیشتر سقوط کند.

 به جای این کارها او «لابی نرخ بهره» را برای کاهش ارزش لیره و تورم متهم می‌کند و به هم‌میهنان خود می‌گوید تا پس‌انداز دلار و یوروی خود را با لیره معاوضه کنند. دکترین او این است که نباید در تقویت ارزش ارز خارجی مشارکت کرد. اردوغان همچنان ادعا می‌کند که قدرتی جهانی است و سایر کشورها به موفقیت این کشور حسادت می‌کنند. رئیس‌جمهور، حالا در دنیای ساخته خودش زندگی می‌کند.