بانک یا صندوق بیمه

نام صندوق بازنشستگی کشوری چند سالی است با واژه‌ای به نام بحران گره خورده است. وابسته بودن ۷۵ درصدی آن به بودجه دولت برای پرداخت مستمری‌ها دیگر موضوعی پنهان نیست و امروز به یکی از دغدغه‌های اقتصادی مسئولان کشور تبدیل شده است. در ریشه‌یابی این بحران عوامل گوناگونی مطرح می‌شود که یکی از پرتکرارترین آن نقد به عملکرد مدیریت صندوق‌ها در سرمایه‌گذاری دارایی‌های آنهاست؛ نقدی که در ساده‌ترین شکل در این جمله خلاصه می‌شود: «چنانچه کلیه کسورات (حق‌بیمه‌های دریافتی) در قالب سپرده‌های بلندمدت بانکی انباشت و یا در بورس سرمایه‌گذاری می‌شد، سود بسیار بیشتری به‌دست می‌آمد». اما این گزاره تا چه اندازه با واقعیت همخوانی دارد؟ موضوعی که در ادامه و با درنظر گرفتن فروضی مشخص به آن پرداخته شده است.

محاسبات این گزارش در سه قسمت مجزا و با درنظرگرفتن سه فرض مختلف انجام شده است. بخش اول با فرضی ابتدایی آغاز شده است. اگر صندوق بازنشستگی کشوری کل کسورات دریافتی طی ۳۰ سال گذشته را در بازار‌های مختلف (بورس، مسکن، ارز و سکه) سرمایه‌گذاری می‌کرد تا چند سال امکان پرداخت تعهدات خود را داشت. برای این محاسبه از شاخص توانگری مالی استفاده شده است. این شاخص نشان می‌دهد اگر تورم صفر باشد و صندوق در هر سال به اندازه تعهدات سال ۹۶ مستمری پرداخت کند، تا چه مدت قادر به پرداخت مستمری خواهد بود. در بخش دوم فروض کمی واقعی‌تر شده‌اند. از آنجایی که صندوق، هر سال بخشی از کسورات دریافتی را بابت پرداخت مستمری هزینه می‌کند، لذا فرض شده که خالص جریان نقدی ورودی به صندوق (کسورات دریافتی منهای مستمری پرداختی) در بهترین بازار از نظر بازده سرمایه‌گذاری می‌شد. در بخش سوم میزان کسری یک فرد برای صندوق محاسبه شده است. در این بخش فرض شده اگر فرد از سال ۱۳۹۶ وارد صندوق شود و به مدت ۳۰ سال کسورات خود را به صندوق بپردازد و درصورتی که صندوق این کسورات را سرمایه‌گذاری کند و به مدت ۴۵ سال به فرد و بازماندگان او مستمری بپردازد، کسری هر فرد برای صندوق چه اندازه خواهد بود؛ همین محاسبات بر مبنای دیگری نیز انجام شده است. بر این اساس تعداد سال‌هایی که انباشت کسورات فرد به علاوه سود آن کفاف پرداخت مستمری فرد را می‌دهد محاسبه شده است.

خلاصه نتایج به‌دست آمده به شرح زیر است:

اگر صندوق کل کسورات ۳۰ سال گذشته را در بازار‌های مالی مختلف سرمایه‌گذاری می‌کرد در بهترین حالت (سرمایه‌گذاری در بورس) می‌توانست برای ۸ سال مستمری پرداخت کند. محاسبه ۸ سال با این فرض است که هیچ تورمی وجود ندارد و تعهدات صندوق به اندازه تعهدات سال ۱۳۹۶ است.

اگر صندوق کسور دریافتی منهای مستمری پرداختی را سرمایه‌گذاری می‌کرد می‌توانست کسری خود را تنها ۴ سال به تعویق بیندازد.

اگر صندوق کسور هر فرد را در بازار بدون ریسک سرمایه‌گذاری کرده و یک درصد بیشتر از نرخ تورم سود پرداخت کند و درصورتی‌که میانگین ۲ سال آخر حقوق فرد در زمان اشتغال به‌عنوان حقوق بازنشستگی محاسبه شود، هر فرد برای صندوق ۱۵۶ میلیون تومان به ارزش سال ۱۳۹۶ کسری ایجاد می‌کند.

درصورتی‌که صندوق، کسور پرداختی هر فرد را سرمایه‌گذاری کرده و یک درصد بیشتر از تورم سود پرداخت کند و درصورتی‌که میانگین ۲ سال آخر حقوق فرد در زمان اشتغال مبنای حقوق بازنشستگی قرار گیرد، انباشت کسورات فرد و سود آن تنها می‌تواند مستمری‌های فرد را برای ۶ سال پاسخ دهد، «درحالی که متوسط مدت زمان پرداخت مستمری (به فرد و بازماندگان و ورثه وی) در صندوق بازنشستگی کشوری ۲۷ سال است.»

محاسبه اصل و سود

چنانچه گفته شد در این بخش میزان پوشش تعهدات فعلی صندوق بازنشستگی کشوری با فرض سرمایه‌گذاری کلیه کسورات دریافتی طی ۳۰ سال گذشته در چهار بازار بانک، سکه، ارز و سهام برآورد شده است، لذا میزان مستمری پرداختی صندوق در سال ۱۳۹۶ به‌عنوان مبنای مقایسه انتخاب شده و فرض بر این است که سال‌های بعد نیز صندوق همین میزان مستمری را پرداخت خواهد کرد (تعداد بازنشستگان و حقوق آنها ثابت باشد). عدد حاصل را می‌توان به‌عنوان شاخص توانگری مالی صندوق در نظر گرفت.

در بهترین حالت سودآوری، (سرمایه‌گذاری کسورات در بازار بورس) شاخص توانگری مالی (نسبت انباشت کسورات به تعهدات سال ۱۳۹۶) تنها ۸ سال است. به عبارت دیگر حتی اگر تعداد بازنشستگان و مستمری پرداختی به آنها از سال ۱۳۹۶ به بعد هیچ تغییری نکند، انباشت کسور و بازده آنها طی ۳۰ سال گذشته می‌توانست تا ۸ سال پاسخگوی تعهدات صندوق باشد. این در حالی است که هم‌اکنون صندوق به‌طور متوسط برای هر فرد ۲۷ سال مستمری پرداخت می‌کند.

پوشش تعهدات صندوق

بدیهی است که فرض انباشت و سرمایه‌گذاری کل کسورات دریافتی، تطابقی با واقعیت ندارد؛ چراکه بر اساس آمار‌های در دسترس، این صندوق از بدو تاسیس (۱۳۵۴) هر ساله تعهداتی در قالب پرداخت مستمری به بازنشستگان بر عهده داشته است. این آمار‌ها همچنین نشان می‌دهند که صندوق بازنشستگی کشوری از سال ۱۳۵۴ تا سال ۱۳۷۰ برای پرداخت کسورات همواره با کسری مواجه بوده و این کسری توسط کمک‌های دولت پوشش داده شده است. از سال ۱۳۷۰ و به دنبال افزایش نرخ کسور از ۱۷ به ۲۲.۵ درصد و اجرای قانون نظام هماهنگ پرداخت، مبلغ کسور افزایش می‌یابد و تراز صندوق مثبت می‌شود. البته این روند از سال ۱۳۸۰ دوباره منفی شده و تا به امروز ادامه دارد. حال با فرض واریز کسورات به حساب صندوق از سال ۱۳۷۰ و سرمایه‌گذاری خالص کسورات (کسور دریافتی منهای حقوق پرداختی) در سپرده‌های بلندمدت بانکی و یا بورس، تا چه اندازه امکان پوشش تعهدات فعلی صندوق وجود داشت.

در صورت پس‌انداز مازاد کسور در سپرده‌های بلندمدت بانکی، صندوق می‌توانست تعهدات ۴ سال بعد خود را از محل انباشت پرداخت کند. به عبارت دیگر اگر صندوق مازاد به دست آمده در سال‌های ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۹ را در بانک سرمایه‌گذاری می‌کرد به جای آنکه در سال ۱۳۸۰ دچار کسری در پرداخت مستمری شود در سال ۱۳۸۴ این کسری به وجود می‌آمد. درصورتی‌که این مازاد در بورس سرمایه‌گذاری می‌شد صندوق می‌توانست تعهدات خود را تا سال ۱۳۸۷ پوشش دهد. بنابراین در بهترین حالت (سرمایه‌گذاری در بورس) از سال ۱۳۸۷ صندوق بازهم دچار کسری می‌شد.

محاسبه کسری هر فرد

در این بخش فرض شده کسورات فرد در یک بازار بدون ریسک و با بازده ۱۶ درصدی (یک درصد بیشتر از نرخ تورم بلندمدت کشور) سرمایه‌گذاری شده است. سوال این است که اگر فرد و بازماندگان او به مدت ۳۰ سال مستمری دریافت کنند کسری هر فرد چه میزان خواهد بود. از طرف دیگر، اگر صندوق بخواهد همین میزان انباشت را طی سال‌های بازنشستگی به فرد بازگرداند، سرمایه هر فرد تا چند سال می‌تواند مستمری بازنشستگی را تامین کند. مفروضات این محاسبات به شرح زیر است:

فرد در سال ۱۳۹۶ به عنوان مشترک جدید صندوق بازنشستگی کشوری، پرداخت حق بیمه به این صندوق را آغاز می‌کند.

متوسط دستمزد ماهیانه دریافتی این فرد در سال اول (۱۳۹۶)، ۲۵ میلیون ریال (سالیانه ۳۰۰ میلیون ریال) است.

نرخ رشد سالیانه دستمزد‌ها و مستمری‌ها ۱۵ درصد در نظر گرفته شده است (متوسط تورم بلندمدت).

نرخ کسور بازنشستگی ۲۲.۵ درصد در نظر گرفته شده است.

نرخ بازدهی انباشت کسورات ۱۶ درصد در نظر گرفته شده است (یک درصد بیشتر از نرخ تورم).

نرخ تنزیل برای تبدیل مقادیر به ارزش حال (۱۳۹۶) نیز ۱۵ درصد در نظر گرفته شده است.

مبنای تعیین اولین حقوق بازنشستگی فرد، متوسط ۲ سال آخر حقوق دریافتی دوران اشتغال وی در نظر گرفته شده است.

تمام اعداد به ارزش سال ۱۳۹۶ محاسبه شده است.

روش محاسبه با استفاده از مفروضات بیان شده بدین صورت است که با توجه به مستمری سالانه در سال ابتدایی، کسورات پرداختی به صندوق محاسبه شده و با توجه به نرخ بازدهی ۱۶ درصدی، انباشت بازده کسورات به آن اضافه شده است. در سال‌های بعدی نیز با توجه به نرخ رشد سالانه دستمزدها، دستمزد برای هر سال محاسبه شده و ۲۲.۵ درصد از این دستمزد به عنوان کسور سالانه پرداختی به صندوق بازنشستگی کشوری به دست آمده است. با وجود فرض انباشت کسورات و پرداخت بازده ۱۶ درصدی به آن، برای هر سال انباشت کسورات همراه با بازده به دست می‌آید. با استفاده از نرخ تنزیل ۱۵ درصد می‌توان مبلغ حاصل از انباشت برای هر سال را به ارزش فعلی سال ۱۳۹۶ تبدیل کرد.

برای تعیین میزان مستمری یک فرد در زمان بازنشستگی در سال ۱۴۲۶، از میانگین دستمزد‌های دریافتی فرد در ۲ سال پایانی زمان اشتغال استفاده شده است. در جدول شماره (۳) نتایج حاصل از این محاسبات ارائه شده است.

مجموع کسری هر فرد پس از ۶۰ سال حضور در صندوق بازنشستگی کشوری (دوران اشتغال به اضافه بازنشستگی) به قیمت‌های ثابت سال ۱۳۹۶ برابر ۱۵۶ میلیون تومان است. بر همین اساس، انباشت کسورات هر فرد همراه با بازده آن در انتهای سال ۱۴۲۵، می‌تواند مستمری وی تا انتهای سال ۱۴۳۱ (۶ سال) را پوشش دهد و پس از آن فرد به سیستم بدهکار خواهد بود.

لازم به ذکر است چنان‌چه باقی‌مانده انباشت کسورات منهای مستمری پرداختی به فرد در هر سال پس از بازنشستگی را نیز مشمول بازده ۱۶ درصدی بدانیم، طول دوره پوشش مستمری از ۶ سال به ۹ سال افزایش خواهد یافت.

این گزارش توسط موسسه راهبرد‌های بازنشستگی صبا انجام شده و در اختیار ماهنامه قلمرو رفاه قرار گرفته است.