کودتاهای ایرانی

سهراب یزدانی را پیش‌تر با تاملاتش روی کسروی و همین‌طور تمرکز روی نقش فرقه‌ اجتماعیون عامیون در انقلاب مشروطه و ارتباط این فرقه با ناحیه‌ قفقاز می‌شناسیم. یزدانی تاریخ سیاسی ایران را اغلب از پی نبرد نیروها و قدرت‌های اجتماعی و سیاسی بازنویسی می‌کند و در این کتاب سعی کرده به همین روش، خوانش نسبتا یکدستی از تعارض‌های نیم قرن تاریخ ایران به دست دهد.

روند کودتا بسیار شبیه به فرم تراژدی است. در هر دو نیروهایی علیه قدرت قانونی شکل می‌گیرند؛ تراژدی جدال بین قهرمانی است با قدرت محدود- شبیه ابزاری مثل قانون در کودتا- با خدایان و اربابان قدرت که سرنوشت- که حتما فراقانونی ا‌ست- پیروزی آنان را مقدر کرده است. با این حساب، تاریخ تراژیک ما بیشترین تغییرانی که در یک قرن اخیر به خود دیده را مدیون این نبرد نابرابر- تراژدی‌ها- است.

 کتاب کودتاهای ایرانی سهراب یزدانی به بررسی چهار کودتای تاریخ ایران جدید اختصاص دارد؛ براندازی و به توپ بستن مجلس اول پس از انقلاب مشروطه، برچیدن بساط مجلس دوم، کودتای سوم اسفند که منجر به برآمدن حکومت پهلوی شد، و کودتای 28 مرداد. در فصل ششم، یزدانی تلاش می‌کند تا الگوی مشخصی را در سازوکار این کودتاها به دست دهد، که معتقد است این الگو با الگوهایی که ویلیام تامپسون، رزمری اکین و سایرین به دست می‌دهند متفاوت است.

کودتاهای ایرانی را نه می‌توان به نارضایتی صرف نظامیان (تامپسون) نسبت داد، و نه به افزایش شدید بهای خام، که در هر کدام کودتاهایی خارج از قاعده قرار می‌گیرند. یزدانی می‌گوید تشابه کودتای ایرانی در این است که اغلب آن‌ها (حداقل سه مورد) بر اثر درگیری‌های میان دو نگرش فکری صورت گرفته، که یکی دیگری را از میدان به در می‌کند.

بر این اساس، کودتا‌ها در ایران اغلب از دورن حکومت نشات می‌گیرد برای براندازی رقیب درون‌حکومتی. نکته‌ بعدی این است که کودتاگران به هیچ‌ عنوان خود را در مقابل داوری عمومی قرار نمی‌دهند و همیشه خود را زمامدار قانون، و شکست‌خوردگان را خائن و در ضدیت با قانون تعریف می‌کنند.

کودتاهای ایرانی

نوشته:‌ سهراب یزدانی

 نشر: ماهی

 ۴۳۶ صفحه