توسعه انسانی در ایران، پیشرفتی شکننده در سایه چالش‌ها

مفهوم توسعه انسانی چیست؟ 

پیش از دهه1970، توسعه مفهومی کاملا اقتصادی سنجیده می‌شد و تصور غالب بر آن بود که افزایش درآمد بی‌تردید منجر به افزایش رفاه می‌شود. اما انتقادات به رویکرد توسعه رشد مدار پس از دهه1970 موجب پدید آمدن دیدگاه‌های جدیدی نسبت به مفهوم توسعه شد. از آن جمله می‌توان به رویکردهای رفاه اجتماعی، توسعه انسانی، نیازهای اساسی و توسعه منابع انسانی اشاره کرد که هر یک نقش مهمی در فرایند تحول مفهوم توسعه انسانی داشتند اما تمایزات مشخصی نیز بین آنها وجود دارد. در مقایسه با رویکرد رفاه اجتماعی که شاخص زندگی بهتر را میزان مصرف کالاها و خدمات می‌داند، رویکرد توسعه انسانی، علاوه بر رفاه، تامین نیازهای غیرمادی و گسترش توانمندی‌ها و ظرفیت‌های انسانی را از عناصر مهم زندگی بهتر به شمار می‌آورد.

از محبوب الحق، اقتصاددان و سیاستمدار پاکستانی به عنوان بنیانگذار گزارش توسعه انسانی سازمان ملل و نیز شاخص توسعه انسانی یاد می‌شود. مهم‌ترین میراث حق، کار او در زمینه توسعه انسانی است که در نهایت به عرضه گزارش توسعه انسانی و نیز شاخص توسعه انسانی منجر شد. در پی تهیه گزارش‌های توسعه انسانی این ایده به وجود آمد که شاخص تازه‌ای تعریف شود که ابعاد بیشتری از رشد و توسعه اقتصادی را نشان دهد. آمارتیا سن یکی از معروف‌ترین جامعه‌شناسان این حوزه معتقد است برای رسیدن توسعه نیازمند آزادی در پنج حوزه مهم هستیم: سیاست، امکانات و تسهیلات اقتصادی، فرصت‌های اجتماعی، تضمین شفافیت و نظام‌های حمایتی برای توسعه و قابلیت فردی. بنابراین هدف از توسعه ایجاد محیطی است که مردم بتوانند در آن زندگی طولانی، سالم و خلاق برخوردار باشند.

به گزارش شاخص توسعه انسانی سازمان ملل، توسعه انسانی مبتنی بر این ایده است که پیشرفت جوامع انسانی را نمی‌توان تنها با درآمد سرانه اندازه‌گیری کرد بلکه علاوه بر درآمد بالاتر، پرورش و بسط استعدادها و ظرفیت‌های انسانی نیز لازمه دستیابی به زندگی بهتر است بنابراین تعریف توسعه انسانی عبارت است از فرایند بسط انتخاب‌ها و ظرفیت‌های انسانی (2006،UNDP) و به گزارش برنامه توسعه سازمان ملل، توسعه انسانی شاخصی خلاصه شده برای ارزیابی پیشرفت بلندمدت در سه بعد زندگی طولانی و سالم دسترسی به دانش و برخورداری از استاندارد‌های مناسب برای زندگی است (2006،UNDP).

شاخص توسعه انسانى (Human Development Index): چنین تعریف مى‌شود: شاخصى مرکب از نشانگرهایى که سه بُعد را ارائه مى‌دهند: طول عمر (امید به زندگى در بدو تولد)، آگاهى (میزان باسوادى بزرگسالان و متوسط سال‌هاى تحصیل) و درآمد (سرانه درآمد ناخالص داخلى واقعى در قدرت خرید - به دلار).

 از سال 1990، هر ساله گزارشی با نام گزارش توسعه انسانی توسط برنامه توسعه سازمان ملل متحد منتشر می‌شود و در آن کشورها در شاخص‌های مختلفی مانند شاخص‌های آموزشی، بهداشتی، اقتصادی، اجتماعی، محیط‌زیستی، سیاسی و... مورد مقایسه قرار می‌گیرند.

 در گزارش سال 2010، ایران در گروه کشورهای با توسعه انسانی زیاد قرار گرفته‌ بنابراین مفهوم شاخص توسعه انسانى دستیابى به بیشترین توانایى‌هاى پایه انسانى یعنى داشتن عمرى طولانی، آگاه بودن و لذت بردن از یک زندگى خوب و استاندارد را منعکس مى‌کند. براى نشان دادن ابعاد ذکر شده، سه متغیر انتخاب شده‌اند. شاخص توسعه انسانى بسیار جامع‌تر از درآمد سرانه است. درآمد، تنها وسیله‌اى براى توسعه انسان به‌شمار مى‌رود نه خود آن و همچنین تمامى زندگى انسان، درآمد نیست. شاخص توسعه انسانى بر مسائلى فراتر از درآمد تمرکز دارد و درآمد را ابزارى براى رسیدن به زندگى استاندارد و خوب به‌حساب مى‌آورد. لذا شاخص توسعه انسانى نسبت به درآمد، تصویر جامع‌ترى از زندگى انسان ارائه مى‌کند. ارزش عددى شاخص توسعه انسانى بین صفر تا یک است. ارزش شاخص توسعه انسانى نشان مى‌دهد که هر کشورى چه مقدار از مسیر خود را براى رسیدن به بالاترین ارزش ممکن یعنى یک، طى کرده و همچنین امکان مقایسه بین کشورها را فراهم مى‌کند. 

روند جهانی  توسعه انسانی

در چند دهه اخیر شاخص توسعه انسانی تقریبا در همه کشورها بهبود یافته و میلیاردها انسان اکنون در وضعیت مطلوب‌تر و باثبات‌تری قرار دارند. گزارش توسعه انسانی 2013 نشان داد که بیش از 40 کشور در حال توسعه، شامل اکثریت جهان، افزایش بیشتری در شاخص توسعه انسانی داشته‌اند. در این کشورها افزایش امید به زندگی در بدو تولد از طریق کاهش مرگ‌و‌میر کودکان، کاهش مرگ و بهبود تغذیه گزارش شده است. سطح تحصیلات به دلیل تعهد سیاسی و سرمایه‌گذاری بیشتر ارتقا پیدا کرده و فقر چند بعدی به میزان قابل ملاحظه‌ای کاهش یافته است؛ اگرچه تفاوت‌های گسترده بین کشورها و مناطق همچنان پابرجاست اما ما باید فراتر از میانگین‌ها و آستانه درآمدی با نگاهی جامع‌تر به چگونگی بهبود زیست بهتر توزیع شده در میان افراد، جوامع و کشورها توجه کنیم. 

روند توسعه انسانی در ایران

درمحاسبه شاخص توسعه انسانی ایران در فاصله سال‌های 1354تا 1384 نشان‌دهنده‌ رشدی معادل 452/0 است. همچنین مطالعات درباره روند رشد شاخص توسعه انسانی ایران نشان‌دهنده بهبود نسبی این شاخص است، اما سرعت این رشد بسیار کم و نوسانات آن قابل توجه است. شاخص توسعه انسانی ایران از 571/0در سال 1975 به 759/0 در سال 2005 رسید. این روند 30 ساله در مقطع زمانی 1890 تا  1985 بیشترین رشد (32/1 درصد) را داشت. در گزارش توسعه انسانی 2002 (1381) رتبه ایران به 98 در میان کشورهای جهان تزلزل یافت زیرا در گزارش 1998 (1377) رتبه ایران 78 گزارش شده بود.

در گزارش توسعه انسانی 2003 (1382) وضعیت ایران از نظر شاخص‌های بهداشتی مثبت ارزیابی شد و بر پایه آن ایران در برنامه مبارزه با بیماری‌های واگیردار موفق عمل کرده بود. برای نمونه میزان مرگ‌و‌میر نوزادان به ازای هر هزار تولد سالم از 54 مورد در سال 1369 به 35 مورد در سال 1380 کاهش یافته بود. همچنین در سال 1379 حدود 83 درصد از ساکنین روستاها و 98 درصد از ساکنین شهرها به آب آشامیدنی سالم دسترسی داشتند و نرخ امید به زندگی با روند فزاینده در سال 1380 به 8/69 سال رسیده بود. با وجود این، رتبه ایران در فاصله سال‌های 2001 تا 2003 کاهش یافت و از 90 به 106 رسید. یکی از علت‌های آن، کاهش نسبت نام‌نویسی در مدارس از 73 درصد به 64 درصد بود.

در فاصله سال‌های 2005 (1384) تا 2009 (1388)، رتبه ایران در شاخص توسعه انسانی 11 پله صعود کرد. همچنین در فاصله نخستین سال‌های انقلاب یعنی 1979 (1358) تا 2009 (1388) رتبه ایران از 110به 88 ارتقا یافت. در سال 2009 میزان شاخص توسعه انسانی ایران 782/0 و رتبه آن در میان کشورهای دنیا 88 بود. ایران در بین 12 کشور منطقه پایین‌ترین رتبه را داشت.

روش محاسبه شاخص توسعه انسانی در گزارش توسعه انسانی در سال 2010 تغییر کرد. بر اساس روش جدید میزان توسعه انسانی در سال 2010 برابر 725/0 گزارش شد که در مقایسه با سال قبل از آن 782/0 کاهش یافته است. در همین حال، رتبه ایران 18 رتبه ارتقا یافت. این ناهمخوانی یعنی کاهش میزان شاخص از یکسو و افزایش رتبه در میان کشورهای دنیا محصول تغییر روش محاسبه شاخص بود. در این روش تنها مولفه امید به زندگی مطابق گذشته محاسبه ‌می‌شود اما روش محاسبه مولفه‌های درآمد و آموزش تغییر کرده است. در صورتی که شاخص توسعه انسانی در سال 2009 طبق روش جدید محاسبه ‌می‌شد، رقم آن در مورد ایران به 679/0 تقلیل ‌می‌یافت. در فاصله سال‌های 2010 تا 2013 اگرچه میزان شاخص توسعه انسانی ایران از 725/0 به 749/0 رسید و همه مولفه‌های آن هم رشد نشان ‌می‌دهد، اما همانند روند جهانی، سرعت رشد مولفه‌ها کاهش یافته است.

در گزارش توسعه انسانی 2014 میزان شاخص توسعه انسانی ایران برای سال 2013 معادل 749/0برآورد شده است، بنابراین کشور ما در گروه کشور‌های با توسعه انسانی بالا قرار گرفته است. گروه کشورهای با توسعه بالا در حد فاصل رتبه‌های 50 تا 102 جهان قرار دارند.

بر این اساس، چند ویژگی را در روند طی شده در میزان شاخص توسعه انسانی طی سال‌های 1369 (1990) تا 1393 (2014) ‌می‌توان برشمرد:

 به طور کلی در طی دوره زمانی مذکور میزان شاخص توسعه انسانی ایران افزایش یافته است.

 روند بهبود و میزان شاخص توسعه انسانی نوسانات زیاد و سرعت روند، رو به کاهش است.

 در میان کشورهای منطقه، سرعت بهبود شاخص توسعه انسانی ایران کندتر از دیگر کشورها بوده است.

با توجه به این که ایران در گروه کشورهای نفت‌خیز قرار دارد، درآمد حاصل از نفت یکی از مهمترین منابع درآمدی دولت است و شاخص توسعه انسانی به شدت تحت تاثیر نوسانات قیمت نفت و در نتیجه سرانه درآمدی کشور قرار دارد.

با توجه به بهبود نسبی شاخص‌های سلامت و آموزش، از این پس حفظ روند افزایش شاخص توسعه انسانی و ممانعت از توقف یا کاهش شتاب پیشین مستلزم اصلاحات ساختاری در حوزه سلامت و آموزش است.

با توجه به مواجهه کشور با بحران‌های اقتصادی - اجتماعی و بالا بودن احتمال وقوع بلایای طبیعی از جمله خشکسالی، میزان آسیب‌پذیری ایران بسیار بالاست.

ایران در شاخص توسعه انسانی در سال 2013 نمره 749/0را به دست آورده است. برای سال 2012 نیز نمره ایران در این شاخص 749/0 اعلام شده بود. با این حال، ایران در رتبه‌بندی جهانی از نظر توسعه انسانی در بین این سال‌ها نزول 2 پله‌ای داشته است. نمره ایران در سال 2014 و 2016 به ترتیب 749/0 و 774/0 گزارش شده است. رتبه ایران از نظر میزان توسعه انسانی بین 187 کشور جهان در سال 2013، 75 اعلام شده است. این در حالی است که ایران در سال 2012 رتبه 73 را از این نظر به خود اختصاص داده بود. این رتبه در سال 2016 به 69 ارتقاء یافته است.

با توجه به کسب نمره 774/0 توسط ایران در این شاخص نشان ‌می‌دهد توسعه انسانی در ایران از متوسط جهانی بیشتر است.

ایران به لحاظ برخورداری از توسعه انسانی در سال 2016 بالاتر از کشورهای مصر، تونس، لیبی ترکیه، برزیل، چین و... و پایین‌تر از اکثر کشورهای حوزه خلیج فارس نظیر قطر (85/6)، بحرین (82/0،کویت (8/0)، امارات متحده عربی(84/0) و عمان (79/0) است. بر اساس این گزارش، توسعه انسانی در ایران طی 16 سال گذشته به طور متوسط رشد سالانه 1/9 درصدی داشته است. ایران از نظر متوسط رشد توسعه انسانی در سال‌های 2000 تا 2016 رتبه 47 جهان را کسب کرده است. متوسط رشد توسعه انسانی در جهان طی این دوره 73/0 درصد اعلام شده است.

آخرین گزارش منتشر شده در سال 2014 ارزش‌های شاخص توسعه انسانی را برای 187 کشور نشان ‌می‌دهد. شاخص توسعه انسانی در این گزارش معادل 702/0 است و اغلب کشورهای در حال توسعه در حال ادامه این روند فزاینده هستند. پایین‌ترین ارزش شاخص توسعه انسانی در مناطق حاشیه صحرای آفریقا 502/0 و جنوب آسیا 588/0 و بالاترین آن در آمریکای لاتین و کارائیب 740/0 و نزدیک به آن در اروپا و آسیای مرکزی 738/0قرار دارد. میانگین شاخص توسعه انسانی در گروه کشورهای با توسعه بالا معادل 890/0 گزارش شده که به میزان قابل ملاحظه‌ای از میانگین گروه کشورهای با توسعه انسانی پایین‌تر به نزدیک شدن به کشورها به سطح توسعه بالاتر ادامه ‌می‌دهند. 

آسیب‌پذیری و تهدیدهای جهانی توسعه انسانی

جهانی‌سازی با گردهم آوردن کشورها، فرصت‌های تازه‌ای پدید آورده است و در عین حال پیامدهای نامطلوبی نیز دارد که با سرعت بیشتر از آثار مثبت آن منتشر ‌می‌شوند. همان‌طور که گیدنز اشاره کرده، جهانی شدن در واقع به معنای گره خوردن رویدادهای اجتماعی و روابط اجتماعی سرزمین‌های دوردست با تار و پود موضعی یا محلی جوامع دیگر است. تغییرات غیرقابل پیش‌بینی در شرایط بازار، محیط‌زیست و مسائل اجتماعی ‌می‌تواند اثرات بی‌ثبات‌کننده و غم‌انگیزی مانند محدود شدن انتخاب‌های کنونی و آینده افراد و خانوارها جلوگیری از رشد یکپارچه جوامع داشته باشد.

در حال حاضر، ایران مانند دیگر کشورهای جهان تحت تاثیر جهانی شدن قرار گرفته است. این تاثیرات به دلیل تعاملات اقتصادی ایران با خارج از مرزهایش برجسته بوده است. پژوهش‌های صورت گرفته درباره فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی حکایت از گسترش و نفوذ شدید رسانه‌های جدیدی همچون تلفن همراه، ماهواره و اینترنت در ایران است.

در حوزه سیاست نیز ایران با ورود به بسیاری از تعهدات و قراردادهای بین‌المللی و تحت نظارت سازمان ملل به شدت تحت تاثیر جهانی شدن سیاست قرار گرفته است. برخی ناظران معتقدند با اجرای توافقات و به نتیجه رسیدن مذاکرات ایران و 1+5 در زمینه فعالیت‌ها و برنامه‌های اتمی، اثرات جهانی شدن بر سیاست و اقتصاد ایران افزایش خواهد یافت.

گزارش توسعه انسانی 2014 تلاش کرده تا جنبه‌هایی از جهانی شدن را که موجب آسیب‌پذیری کشورهای در حال توسعه شده تبیین کند و برای افزایش تاب‌آورسازی و اقتدارافزایی در برابر ابعاد و آثار منفی جهانی شدن فراخوان ‌می‌دهد. چهار تهدید جدی که موجب افزایش آسیب‌پذیری و تضعیف روند رو به جلوی توسعه انسانی ‌می‌شود، شامل:

1-توسعه انسانی و بی‌ثباتی بازارهای مالی

بر اساس گزارش توسعه انسانی 2014، در شرایط کنونی جهان، میلیون‌ها خانواده زندگی نامطمئن و ناامن دارند و با تهدیدهای دائمی شوک‌های وارده با درآمد و بهزیستی خود رو‌به‌رو هستند آنان از پس‌انداز، دارایی‌های مالی و حمایت کافی در سیاستگذاری ملی برخوردار نیستند و عدم امنیت اقتصادی حتی در کشورهای در حال توسعه هم بالاست.

چنان که گفته شد، با وجود ارتباط تنگاتنگ اقتصاد ایران با اقتصاد جهانی و به دلیل محدودیت‌ها اعمال شده بر ایران و عوامل داخلی مانند فرار سرمایه‌ها، ضعف امنیت سرمایه‌گذاری و کند شدن روند صنعتی شدن از سهم ایران در اقتصاد جهانی کاسته شده و ارتباط دوسوی داخلی و بین‌المللی اقتصاد تضعیف شده است.

2- توسعه انسانی و ناامنی غذایی

بی‌ثباتی قیمت غذا، تهدید فزاینده‌ای برای امنیت غذایی و توسعه انسانی است. قیمت محصولات کشاورزی به طور ذاتی بی‌ثبات ولی قیمت غذا از سال 2007 به میزان قابل ملاحظه‌ای ناپایدار بوده است. به گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، تعداد افراد گرسنه در سال 2012 حدود 842 میلیون نفر برآورد شده است (FAQ-2013).

قیمت مواد غذایی در ایران تابعی است از متغیرهای حجم پول، نرخ بهره، شاخص نرخ ارز و متغیرهای حاصل از یکسان‌سازی نرخ ارز. در سال1372 نتایج بررسی رابطه بلندمدت میان متغیرهای مورد اشاره نشان داد که به جز متغیر یکسان‌سازی نرخ ارز، دیگر متغیرها رابطه معناداری با قیمت مواد غذایی دارند. یعنی افزایش حجم پول، نرخ ارز و افزایش نرخ بهره منجر به افزایش قیمت مواد غذایی می‌شود. نرخ ارز یکی از عوامل کاملا مرتبط با جهانی شدن و یا باز و بسته بودن اقتصاد کشورها است، ضمن آنکه ایران ارتباط مستقیمی با درآمدهای ارزی حاصل از فروش نفت دارد. به علاوه، حجم نقدینگی نیز تا حد زیادی تابع درآمدهای ارزی است. مطالعات نشان می‌دهد افزایش حجم نقدینگی منجر به 44 درصد افزایش قیمت مواد غذایی خواهد شد. به عبارتی، با افزایش حجم پول، گرایش به خرید و تقاضای مواد غذایی افزایش می‌یابد و با بالا رفتن تقاضا نسبت به عرضه، قیمت مواد غذایی هم بالا می‌رود.

 3- توسعه انسانی و بلایای طبیعی

مخاطرات جهانی مرتبط با محیط‌زیست و تغییرات آب و هوایی، آشکارا تشدید شده است. تغییرات آب و هوایی، خشکسالی بیشتری در منطق غیرقابل کشت، طوفان‌های شدید، طوفان‌های دریایی و دیگر پدیده‌های خانمان برانداز آب و هوایی را پدید آورده است.

ایران نیز مانند دیگر کشورها و حتی بیش از آن‌ها در معرض پیامدهای تغییرات آب و هوایی و وقوع بلایای طبیعی قرار دارد. ایران جزو 10 کشور آسیب‌پذیر در برابر بلایای طبیعی است که علاوه بر زلزله و خشکسالی حوادث طبیعی دیگر مانند سیل و آلودگی حاصل از ریزگردها در سال‌های اخیر قربانیان زیادی گرفته است.

4- توسعه انسانی، منازعه و خشونت

کشمکش و جنگ، امنیت انسانی و اجتماعی را در معرض شوک‌های متعدد قرار می‌دهد. حمله گروه‌های تروریستی، جنگ و اعتراضات، جرم و خشونت‌های محلی ناامنی افراد را بیشتر می‌کند. در حوزه تروریسم و مبارزه با آن و همچنین منازعات داخلی و بین کشور‌ها موقعیت سه کشور عراق، افغانستان و پاکستان که هر سه در همسایگی ایران قرار دارند بسیار برجسته است و پیامدها می‌تواند به اشکال گوناگون از جمله وقوع فاجعه‌های انسانی هجوم پناهندگان به ایران و افزایش ناامنی در مناطق مرزی و داخل کشور ‌باشد. 

جمع‌بندی: چه باید کرد؟

 مردم سه گزینه اساسی امید به زندگی در بدو تولد، آموزش و تحصیل مناسب، درآمد ناخالص ملی لازم و شایسته را در اختیار داشته باشند، خواهند توانست سایر فرصت‌ها را نیز به دست آورند.

بنابراین پیشنهاد می‌شود که سیاست‌های زیربنایی به کار گرفته شود میزان شاخص توسعه انسانی افزایش پیدا کند از جمله:

- پذیرش، همگانی شدن است: یعنی همه افراد ارزش برابر دارند و مستحق حمایت و پشتیبانی هستند. این مسئله باید در کنار این واقعیت که برخی افراد در معرض مخاطرات و تهدیدهای بیشتری هستند مورد ملاحظه قرار گیرند ممکن است حصول اطمینان از اینکه کودکان و افراد معلول فرصت‌های برابر با دیگران دارند مستلزم حمایت بیشتر از آنان باشد.

-در اولویت قرار دادن مردم: در اولویت قرار داشتن مردم، پیامی که پیوسته در تمامی گزارش‌های توسعه انسانی از اولین آنها در سال 1990 مورد توجه قرار گرفته تصمیم‌گیرندگان باید به بعضی سوالات پاسخ دهند. آیا رشد اقتصادی زندگی مردم را در برخی قلمروها که واقعا اهمیت دارند، از سلامت، آموزش و درآمد تا امنیت انسانی بنیادی و آزادی فردی بهبود داده است؟ آیا بعضی از مردم نادیده گرفته شده‌اند؟ و اگر چنین است چگونه می‌توان این آسیب‌پذیری‌ها و بی‌عدالتی‌ها را بهتر مورد توجه قرار داد؟

-تعهد به کنش اجتماعی: زمانی که مردم جمعی عمل می‌کنند، قابلیت‌ها و فرصت‌های فردی‌شان برای غلبه بر تهدید‌ها تجمیع می‌شود می‌توان گفت دولت‌ها با تدارک کالاهای عمومی در سطح جهان در جهت کاهش آسیب‌پذیری در برابر تهدید‌های فرامرزی فعالیت می‌کنند. به رغم همه بی‌اعتمادی‌هایی که در اطراف ما هست، یک نکته آشکار است و آن اینکه تدارک موفقیت‌آمیز کالاهای عمومی در سطح ملی و جهانی متکی بر دیدگاه مثبت نسبت به قلمرو عمومی است. همه اینها امکان‌پذیر است. می‌توان نظام‌های مالی را قاعده مند کرد، می‌توان مذاکرات تجاری را علنی ساخت و می‌توان تغییرات آب و هوایی را کاهش داد. همه اینها مشروط است به شناسایی ارزش همکاری‌های متقایل شهروندان و دولت‌ها و کالاهای عمومی در هر کجای جهان و پذیرش اینکه بهزیستی مردم نمی‌تواند به سبب بی‌نظمی‌های بازار یا اکتفا به فعالیت‌ها در سطح ملی نادیده گرفته شود.

- همکاری دولت‌ها و نهادهای اجتماعی: زمان آن رسیده تا مسائل گسترده‌تر و بازبینی پویایی بین دولت‌ها و بازارها و بین کشورها و نیروهای جهانی، برای بررسی چشم‌انداز فضای عمومی و خصوصی توجه شود. افراد به تنهایی نمی‌توانند رشد و در واقع مستقل از جامعه فعالیت کنند. سیاست‌ها برای بهبود هنجارهای اجتماعی و شایستگی‌های اجتماعی مهم هستند زیرا دولت و نهاد‌های اجتماعی می‌توانند با هماهنگی برای کاهش آسیب‌پذیری‌ها فعالیت کنند. عوامل بسیاری می‌توانند بر اقتصاد سیاسی اثر بگذارند که برخی مثل انسجام اجتماعی و اعتماد شهروندی به دولت در اینجا مورد توجه قرار گرفت. کیفیت حکمرانی برای اثربخشی سیاست‌ها اهمیت دارد. مردم در همه‌جا دولت بهتری می‌خواهند که خدمات باکیفیت ارائه دهد و فساد کمتری داشته و به مقررات قانونی تعهد و التزام بیشتری داشته باشد.

معرفی کتاب

وضعیت توسعه انسانی در ایران

سعید مدنی قهفرخی

 انتشارات پارسه 1369

 312 صفحه

56 هزار تومان

گزارش جامع انسانی

گزارش توسعه انسانی در پایان هر سال از سوی سازمان ملل متحد منتشر می شود  و بر سه محور اصلی درآمد، آموزش  و امید به زندگی متکی است که هر کدام از این محورها ارتباط مستقیمی با آسیب های اجتماعی در جامعه دارد. این گزارش برگرفته از کتاب وضعیت توسعه انسانی در ایران به نویسندگی سعید قهفرخی است که به تازگی منتشر شده که از وضعیت توسعه انسانی در ایران بر اساس گزارش توسعه انسانی2014سازمان ملل متحد به رشته تحریر در‌آمده است.